Rugia (Insel Rügen) to największa niemiecka wyspa, znana przede wszystkim z obrazu Caspara Davida Friedricha „Kreidefelsen auf Rügen” (zobacz foto). Od czasu zjednoczenia Niemiec to jedna z największych atrakcji turystycznych kraju. Pragnę jednak opisywać nie piękno krajobrazów tej wyspy, lecz jej przeszłość i historię. Nas Polaków szczególnie interesuje słowiańska przeszłość Rugii – a nie był to krótki okres czasu, bo conajmniej pół tysiąclecia (mniej więcej lata 600-1200). Zacznijmy więc od początków.

Choć brzmi to na paradoks historii, jednak przed 1000 laty i wcześniej, tereny późniejszego komunistycznego NRD zasiedlały plemiona zachodniosłowiańskie, z tej samej grupy językowej co żyjący na wschodzie czy południu Polacy, Czesi i Słowacy (resztkami tych pierwotnych mieszkańców są dzisiejsi Sorbowie w Łużycach). O gęstości zaludnienia żyjących tam Słowian i ich wpływach kulturowych na tych terenach, świadczą utrzymane do dzisiaj, czyli od ponad 1400 lat, słowiańskie nazwy rzek, miast czy nawet nazwiska dzisiejszych mieszkańców Niemiec Wschodnich. W kręgach naukowych (historyków, językoznawców, etnografów czy onomatystów) mówi się o tym terenie jako „Germania Slavica” - czyli teren przemieszania się plemion słowiańskich i germańskich. Poniżej pragnę naszkicować ten „fenomen” właśnie na przykładzie wyspy Rugii.

Prawdopodobnie około roku 600 Rugię (zwaną w języku połabskim Rana), ale także tereny leżące na południowym wybrzeżu Bałtyku, czyli części dzisiejszego landu „Vorpommern” (Pomorze Przednie) zasiedliły słowiańskie plemiona Ranów, spokrewnione z Wieletami (po niemiecku Wilzen), Obodrzycami i Pomorzanami. W Niemczech wszystkie te słowiańskie plemiona zwie się „Elb-und Ostseeslawen” (czyli Słowianie połabscy i nadbałtyccy).
Od mniej więcej VII do XII wieku, czyli około 500 lat, Rugia była wielką potęgą morską na południowym Bałtyku. Nawet silne królestwo duńskie nie potrafiło stawić jej czoła. Słynna była flota rugijska i jej nieustraszeni żeglarze, którzy siali postrach nawet wśród duńskich Wikingów! W IX wieku zniszczyli m.in. twierdzę Lilleborg na wyspie Bornholm. W Gardźcu (Garz) Ranowie mieli stolicę książęcą, a w Arkonie religijną – poświęconą pogańskiemu Bogu Svątevit/ Świętowit, którą strzegła załoga w sile 300 wojowników. Podobno świątynia kryła też ogromny skarb, zbierany od pokoleń. W Ralowie (dziś gmina Ralswiek koło Bergen) znajdował się wielki port oraz centrum handlowe Ranów. Ostatnio znaleziono tam nawet monety arabskie, co świadczy o międzynarodowych kontaktach handlowych Słowian rugijskich. Dopiero pod koniec XII wieku Duńczykom udał się podbój wyspy. Po ośmiu latach ciężkich walk król duński Waldemar I zdobył Rugię, a świątynię Świętowita w Arkonie doszczętnie spalił w 1188 roku. Książę Ranów Jaromar I (zm. 1218) został wasalem duńskiego króla, a mieszkańców wyspy zmuszono do przyjęcia chrztu. Terytorium Rugii włączono oficjalnie do duńskiej diecezji Roskilde.

Mimo późniejszego napływu niemieckich kolonistów przewaga Słowian na tych terenach utrzymywała się jeszcze długo. Na leżącym naprzeciw Rugii wybrzeżu Bałtyku, tzn. w okolicach Stralsundu i dalej wgłąb lądu, nie odnotowujemy jeszcze aż do 1230 roku żadnych niemieckich osiedli. Sama Rugia była do 1300 roku prawie czysto słowiańska. Dopiero pod koniec XIII wieku wpływy niemieckie zaczęły stawać się bardziej widoczne, szczególnie po małżeństwie księcia Wizława II z Agnes, córką Otto I (Otto das Kind), z rodu Brunszwik-Lüneburg.

Rugia jest dzisiaj szczególnie dla językoznawców bardzo wdzięcznym terenem badań. Do dziś na wyspie utrzymało się wiele nazw słowiańskich. Jeśli uzmysłowimy sobie, że język ostatnich słowiańskich mieszkańców Rugii wymarł przed mniej więcej 500 laty, ale nazwy słowiańskie przetrwały aż do dzisiaj – świadczy to o wielkiej sile kulturowej dawnych Słowian. Poniżej spróbuję w skrócie przedstawić ten językowy fenomen Rugii. Dzięki istnieniu wielu orginalnych dokumentów (m.in. zawartych w „Pommersches Urkundenbuch”), możemy przy tym oprzeć się na faktach.1) Wśród wymienionych w tym źródle 205 nazw miejscowości na Rugii na początku XIV wieku – tylko 9 miało niemieckie nazwy. Jeszcze w roku 1500 wśród 170 miejscowości rugijskich - czysto niemieckie nazwy miały tylko 24 miejscowości.

Interesujące są typowe dla Rugii końcówki nazw na –itz i –witz (Saßnitz, Schönitz, Pansewitz), rzadziej na –ow (Bantow, Stresow, Siggermow). Oczywiście w przeciągu wieków orginalne nazwy rugijskie ulegały coraz większym zniekształceniom. M.in. dawne słowiańskie końcówki –ice, albo –ica zmieniono właśnie na –itz, -iz, np. Dąbica (Dabica) zmieniono na Dambiz, a Brusovice na Brusewitz (1471). Inne przykłady zniemczania nazw rugijskich: dawne połabskie końcowe –c przemieniano na –tz, np. Gardziec pierw na Gardc, a potem na Gartz (1504), słowiańskie –k przemieniano na –ck, np. Raków na Reckow (1495). Chodzi oczywiście o formy pisemne (bowiem niemieccy urzędnicy nie potrafili dokładnie przetransliterować słowiańskich dzwięków na niemieckie), w mowie potocznej orginały przetrwały dłużej.

Oto niektóre dzisiejsze nazwy miejscowości na Rugii oraz ich odpowiedniki w dokumentach historycznych („Pommersches Urkundenbuch”): Po lewej dzisiejsza nazwa, w środku forma spotykana w orginalnych dokumentach (z datą wpisu w nawiasie), po prawej słowiańska praforma, albo polski, połabski czy inny słowiański odpowiednik - chronologisch należy więc czytać „od prawej do lewej”.

Bisdamitz – Bisdomitze (1314) – Bezdoma
Blandow – Blandowe (1318) – Błędów
Bergen - Gora (1289) – Góra
Darnevitz – Darnovitze (1314) – Darń
Darsband – Darsebande (1318) – Darzebądy
Datzow – Datzow (1318) - Daszew/ Daszewice
Glode – Chlode (1314) – Chłód/ Chlody
Glowe - Glowe (1314) - Glova/ Głowa
Göhren – Gorna (1276) – Górny
Gramtitz – Grambetitze (1314) - Grąbętin
Kosel – Cosele (1314) - Kozel/ Kozieł
Lebbin – Lubbin (1314) – Lubin
Libitz – Lypitze (1386) – Lipa/ Lipiec
Lieschow – Liskowe (1318) – Liskov/ Liskovice
Lobkevitz – Lopkevitze (1318) – Lobkovice
Muglitz – Mughalitze (1318) – Mogiła/ Mogylica
Nardevitz – Neradevitze (1318) – Nieradowo
Nesebanz – Nesebanz (1318) – Nasebądź
Pansevitz – Pansevitze (1314) - Pąsovici
Puttgarten – Pudgarde (1335) – Podgrodzie (tzn. w tym wypadku „leżące pod grodem
Arkona“ - połabskie „gard” oznacza gród)
Stönkvitz – Stulnekevitze (1318) – Stolikovici/ Stolnik
Starrvitz - Starsevitze (1318) – Stary/ Starzechowice
Streu b. Bergen – Streye (1249) – Stryje
Varbelvitz – Varbelvitze (1285) – Wróbel/ Vorble (forma pomorańska)
Viervitz –Virevitze (1318) – Wir (w wodzie)

Wogóle to w większości wypadków potrafimy się sami domyślić, co obecne nazwy kiedyś oznaczały, np.: Mukervitz (mokry), Parow (para), Pennin (piana), Pütte (pić), Starkow (stary), Stralsund (strzała), itd. Podsumowując dodajmy, że końcówki miejscowości na -ow czy –in pochodzą od nazwiska fundatora (podobnie jak w Polsce - Kraków od legendarnego Kraka), a te typowe dla Rugii zakończenia na –itz wskazują na wspólną fundację, np. przez jakiś klan.

Myślę, że to króciutkie wprowadzenie w historię nazw miejscowości na Rugii, przybliży nam nieco tą „słowiańską wyspę”.

Jerzy Ziaja


Adnotacja:
1) Pommersches Urkundenbuch, Bd. I (786-1253), 2. Auflage Köln/ Wien 1970 (1. Auflage Bde I-VII, Stettin 1868-1936)

Fotos:

Caspar David Friedrich „Kreidefelsen auf Rügen” (1818)
http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Caspar_David_Friedrich_023.jpg&filetimestamp=20080217165831

Nationalpark Jasmund
http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:K%C3%B6nigsstuhl_und_Viktoria-Sicht.jpg&filetimestamp=20120801231916

KALENDARIUM

  

Newsletter

 

 

PORTA POLONICA

  

POLONIA - MEDIA

 

  KWARTALNIK  POLONIJNY

 

 

 

Wir verwenden Cookies für die Funktionen auf unserer Website und um die Erfahrung unserer Nutzer zu verbessern.
More information OK